و فقها بود . به او گفتند : به خاطر ياران هم كه هست خرقه ( لباس اهل تصوف ) بپوش . گفت : اگر مىدانستم كه از لباس كارى ساخته است ، از آهن گداخته جامه مىساختم اما نداى حقيقت اين است كه : « لَيْسَ الْاعْتِبارُ بِالْخِرْقَةِ انَّمَا الْاعْتِبارُ بِالْحِرْقَة » يعنى از خرقه كارى ساخته نيست ، حرقه ( آتش دل ) لازم است . جنيد خواهرزاده و مريد و شاگرد سرىّ سقطى و هم شاگرد حارث محاسبى بوده است . گويند در سال 297 در نود سالگى درگذشت . و . ذوالنّون مصرى . وى اهل مصر است . در فقه شاگرد مالك بن انس فقيه معروف بوده است . جامى او را رئيس صوفيان خوانده است . هم او اول كسى است كه رمز به كار برد و مسائل عرفانى را با اصطلاحات رمزى بيان كرد كه فقط كسانى كه واردند بفهمند و ناواردها چيزى نفهمند . اين روش تدريجاً معمول شد ، معانى عرفانى به صورت غزل و با تعبيرات سمبليك بيان شد . برخى معتقدند كه بسيارى از تعليمات فلسفهء نوافلاطونى وسيلهء ذوالنّون وارد عرفان و تصوف شد « 1 » . ذوالنّون در فاصلهء سالهاى 240 - 250 درگذشته است . ز . سهل بن عبداللَّه تُستَرى . از اكابر عرفا و صوفيه و اصلًا اهل شوشتر است . فرقه‌اى از عرفا كه اصل را بر مجاهدهء نفس مىدانند ، به نام او « سهليّه » خوانده مىشوند . در مكهء معظمه با ذوالنّون مصرى ملاقات داشته است . وى در سال 283 يا 293 درگذشته است « 2 » ح . حسين بن منصور حلّاج . اصلًا اهل بيضاء از توابع شيراز است ولى در عراق رشد و نما يافته است . حلّاج از جنجالى ترين عرفاى دورهء اسلامى است . شطحيّات فراوان گفته است . به كفر و ارتداد و ادعاى خدايى متهم شد . فقها تكفيرش كردند و در زمان مقتدر عباسى به‌دار آويخته شد . خود عرفا او را به افشاى اسرار متهم مىكنند . حافظ مىگويد : گفت آن يار كزو گشت سرِدار بلند * جرمش آن بود كه اسرار هويدا مىكرد بعضى او را مردى شعبده باز مىدانند . خود عرفا او را تبرئه مىكنند و مىگويند سخنان او و بايزيد كه بوى كفر مىدهد در حال سُكر و بىخودى بوده است .

--> ( 1 ) تاريخ تصوف در اسلام ، ص 55 ( 2 ) طبقات الصوفيه ابوعبدالرحمن سُلّمى ، ص 206